ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र भौगोलिक वरदान
दक्षिण-पूर्वी एसियाको विशाल टापुमय राष्ट्र इन्डोनेसिया आज विश्व कफी मानचित्रमा एक छत्र राज गर्ने प्रमुख कृषि शक्ति बनिसकेको छ । सत्रौँ शताब्दीको उत्तरार्धतिर डच ईस्ट इन्डिया कम्पनीको औपनिवेशिक कालमा जाभा टापुबाट सुरु भएको यहाँको कफी यात्राले आज करिब साढे तीन शताब्दी लामो ऐतिहासिक उचाइ कायम गरेको छ । हजारौँ स-साना टापुहरूमा फैलिएको विषुवतीय जलवायु, उच्च वातावरणीय आर्द्रता र लगातारका ज्वालामुखी विष्फोटनबाट निर्मित खनिजयुक्त उर्वर माटोले इन्डोनेसियालाई कफी खेतीका लागि प्रकृतिप्रदत्त वरदान साबित गरिदिएको छ । आज ब्राजिल, भियतनाम र कोलम्बियापछिको चौथो ठूलो उत्पादकका रूपमा उभिएको यो राष्ट्रले वार्षिक लाखौँ मेट्रिक टन कफी अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आपूर्ति गर्दै विश्वव्यापी कफी संस्कृतिलाई नै एक नयाँ आयाम र सुगन्ध प्रदान गरिरहेको छ ।

‘गिलिङ बासाह’: इन्डोनेसियाको मौलिक प्रशोधन प्रविधि
इन्डोनेसियाली कफीको विशिष्ट पहिचान र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यसको उच्च माग हुनुको प्राविधिक रहस्य यहाँको परम्परागत प्रशोधन विधि ‘गिलिङ बासाह’ (Giling Basah / Wet-Hulled Process) मा निहित छ । विश्वका अन्य कफी उत्पादक देशहरूमा कफीका दानाहरूलाई पूर्ण रूपमा सुकाएर (ओसिलोपन ११ देखि १२ प्रतिशतमा झारेपछि) मात्र बाहिरी कडा बोक्रा (Parchment) निकालिन्छ । तर, इन्डोनेसियाका किसानहरूले कफीको दानामा ३० देखि ५० प्रतिशतसम्म ओसिलोपन छँदै बाहिरी बोक्रा मेसिनबाट पखालेर हटाउँछन् । अत्यधिक आर्द्रता र वर्षा हुने हावापानीका कारण विकास गरिएको यो स्थानीय प्राविधिक कौशलका कारण कफीको गेडामा कम एसिडिटी, गाढा बडी (Full Body) र माटो तथा प्राकृतिक मसलाको अद्वितीय सुगन्ध (Earthy & Spicy Flavor) संयोजन हुन्छ । विशेष गरी ‘सुमात्रा कफी’का नामले चिनिने यो स्वाद विश्वभरका कफी रोस्टरहरूका लागि पहिलो रोजाइ बन्दै आएको छ ।

‘कोपी लुवाक’: दुर्लभ स्वाद र विश्वकै महँगो कफी
अन्तर्राष्ट्रिय कफी पारखीहरूका बीच इन्डोनेसियालाई सबैभन्दा बढी कौतूहल र चर्चाको विषय बनाउने माध्यम यहाँको ‘कोपी लुवाक’ (Kopi Luwak) हो । यसलाई विश्वकै सबैभन्दा महँगो, दुर्लभ र विशिष्ट स्वादयुक्त कफी मानिन्छ । प्राकृतिक जंगलमा बस्ने एसियाली पाल्म सिभेट (Civet) नामक जनावरले कफीका सबैभन्दा पाकेका र गुणस्तरीय फलहरू छानेर खान्छ । सिभेटको पाचन प्रणालीभित्र जाने कफीको गेडा (Bean) पच्दैन, तर उसको आन्द्रामा हुने प्राकृतिक इन्जाइम र किण्वन (Fermentation) प्रक्रियाले कफीभित्रको प्रोटिनलाई टुक्र्याएर तीतोपन पूरै नष्ट गरिदिन्छ । सोही जनावरको दिशाबाट सङ्कलन गरी, अत्यन्त सावधानीपूर्वक पखाली र प्रशोधन गरी तयार पारिने यो कफी अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रति किलो सयौँ अमेरिकी डलरमा बिक्री हुने गर्छ ।

उत्पादन संरचना र ‘जाभा’ कफीको ऐतिहासिक साख
उत्पादन संरचना र प्रजातिको दृष्टिकोणले हेर्दा इन्डोनेसियाको कुल कफी उत्पादनको करिब ७५ देखि ८० प्रतिशत हिस्सा रोगप्रतिरोधी र सुक्खा सहन सक्ने रोबस्टा (Robusta) कफीले ओगटेको छ भने बाँकी भाग उच्च पहाडी भेगमा फल्ने प्रिमियम अरेबिका (Arabica) कफीको रहेको छ । सुमात्रा, जाभा, सुलावेसी, बाली, फ्लोरेस र पापुवा जस्ता प्रमुख टापुहरूमा यसको व्यावसायिक विस्तार भएको छ । विशेष गरी जाभा टापुमा उत्पादित कफी यति धेरै लोकप्रिय भयो कि पश्चिमा जगत् र बोलीचालीको भाषामा ‘कफी’ शब्दको पर्यायवाची उपनाम नै “जाभा” (Java) रहन गयो, जसले इन्डोनेसियाको कफी संस्कृति र यसको ऐतिहासिक साखलाई प्रष्ट रूपमा पुष्टि गर्दछ ।

साना किसानको भूमिका र नेपालका लागि प्राविधिक पाठ
इन्डोनेसियाको कफी अर्थतन्त्रको सबैभन्दा सबल र अनुकरणीय पक्ष भनेको यसको उत्पादन प्रणालीमा ९० प्रतिशतभन्दा बढी साना तथा परम्परागत किसानहरूको प्रत्यक्ष सहभागिता हुनु हो । ठूला कर्पोरेट बगानहरूमा मात्र निर्भर नरही साना किसानहरूले सहकारी र स्थानीय प्रशोधन समूहहरूमार्फत कफीको गुणस्तर कायम राखेका छन् । नेपाल जस्तो भौगोलिक विविधता, भिरालो जमिन र जैविक क्षमता भएको कृषिप्रधान देशका लागि इन्डोनेसियाको यो मोडल, ‘गिलिङ बासाह’ जस्ता अनुकूलित प्रशोधन प्रविधि र ब्राण्डिङ रणनीति अत्यन्तै शिक्षण योग्य छन् । नेपालले पनि आफ्नै उच्च पहाडी क्षेत्रमा उत्पादित अर्गानिक अरेबिका कफीलाई सही प्रशोधन, भ्यालु एडिसन र कथावाचन (Storytelling) मार्फत अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा स्थापित गराउन इन्डोनेसियाको कफी क्रान्तिबाट ठूलो प्राविधिक पाठ सिक्न सक्छ ।